Q&A – Zedenzaken en probatie-uitstel
Zedenzaken roepen begrijpelijkerwijs sterke emoties op. Wanneer een rechtbank in zo’n dossier kiest voor probatie-uitstel, leidt dat soms tot vragen of verontwaardiging. Met deze Q&A wil de rechtbank van eerste aanleg Limburg toelichten wat probatie-uitstel betekent, waarom rechters daarvoor kunnen kiezen en welk doel de probatiewet dient.
Wat is probatie-uitstel?
Probatie-uitstel betekent dat de rechtbank een straf uitspreekt (gevangenisstraf of geldboete), maar de uitvoering ervan uitstelt gedurende een proeftijd van één tot vijf jaar, op voorwaarde dat de veroordeelde strikte voorwaarden naleeft.
Tijdens die proeftijd staat de veroordeelde onder toezicht van een justitieassistent en de probatiecommissie.
Wat is de bedoeling van de probatiewet?
De probatiewet heeft als doel:
- veroordeelden onder juridisch toezicht te plaatsen gedurende een langere periode;
- recidive voorkomen;
- de samenleving beschermen door gedragsverandering afdwingbaar te maken;
- rechters toe te laten maatwerk te leveren, afgestemd op het dossier en de persoon van de veroordeelde.
Probatie is geen mild alternatief, maar een bewust gekozen strafmodaliteit die inzet op controle, begeleiding en verantwoordelijkheid.
Is probatie-uitstel niet gewoon een vrijspraak?
Nee.
Bij probatie-uitstel word je in eerste instantie schuldig verklaard aan de feiten en wordt er een straf bepaald. Die straf wordt alleen niet uitgevoerd zolang de voorwaarden strikt worden nageleefd.
Is de veroordeelde dan een “vrij persoon”?
De veroordeelde is niet opgesloten, maar is ook niet vrij zoals vóór het vonnis.
Hij of zij staat onder juridisch toezicht en moet zich houden aan algemene en bijzondere probatievoorwaarden, die een concrete impact hebben op het dagelijks leven.
Welke voorwaarden kan een rechtbank opleggen?
Naast de wettelijk verplichte algemene voorwaarden (zoals geen nieuwe strafbare feiten plegen, vast adres houden), kan de rechtbank geïndividualiseerde voorwaarden opleggen, zoals:
- verplichte psychologische of therapeutische begeleiding eventueel in een instelling;
- werk- of dagbestedingsverplichting;
- contact- of plaatsverboden;
- urinecontroles op alcohol en drugs;
- naleving van afspraken met hulpverlening of justitieassistentie.
De voorwaarden worden afgestemd op het dossier en de persoon van de veroordeelde.
Zijn er controles op die voorwaarden?
Ja.
De naleving van de voorwaarden wordt opgevolgd door een justitieassistent, die rapporteert aan de probatiecommissie. Indien nodig kunnen ook andere diensten, zoals de politie, betrokken zijn bij de controle van specifieke voorwaarden.
Wat gebeurt er als de voorwaarden niet worden nageleefd?
Wanneer de voorwaarden niet worden nageleefd, zal de veroordeelde voor de probatiecommissie moeten verschijnen, die kan de zaak overmaken aan het Openbaar Ministerie met het oog op herroeping. De rechter kan uiteindelijk beslissen dat de oorspronkelijk uitgesproken gevangenisstraf alsnog effectief moet worden uitgevoerd.
Welke motivering hebben rechters om voor probatie te kiezen?
De keuze voor probatie-uitstel gebeurt nooit automatisch. De veroordeelde moet in eerste instantie akkoord gaan met het volgen van probatievoorwaarden. Rechters motiveren die keuze steeds concreet en houden daarbij onder meer rekening met:
- de ernst en aard van de feiten;
- de impact op de slachtoffers;
- het herhaald of eenmalig karakter van het gedrag;
- de persoonlijkheid van de veroordeelde en zijn of haar inzicht in de feiten;
- het advies van deskundigen (psychologisch of psychiatrisch);
- het ingeschatte risico op herval;
- de vraag welke straf in dit concrete dossier het meest beschermend en preventief werkt voor de samenleving.
Probatie-uitstel wordt overwogen wanneer de rechtbank oordeelt dat langdurige begeleiding, controle en duidelijke grenzen meer garanties bieden tegen herval dan een effectieve opsluiting zonder opvolging.
Moet er meer maatschappelijke afkeuring blijken bij zedenzaken?
De maatschappelijke afkeuring van zedenfeiten is terecht en wordt door de rechtbank ook duidelijk benoemd in haar vonnissen.
Die afkeuring krijgt echter niet noodzakelijk vorm via opsluiting, maar ook via:
- een uitgesproken veroordeling;
- een lange proeftijd met duidelijke voorwaarden;
- effectieve ontzettingen uit de rechten en verboden (omgaan met minderjarigen bijvoorbeeld);
- de mogelijkheid tot herroeping bij niet-naleving.
De rechtbank moet daarbij steeds het evenwicht bewaren tussen duidelijke bestraffing, bescherming van de maatschappij en het vermijden van herval.
Is een probatie-uitstel zichtbaar in het strafregister?
Ja.
Probatie-uitstel wordt vermeld in het strafregister.
Samengevat
Probatie-uitstel is:
- een schuldig verklaring;
- geen vrijspraak;
- geen straffeloosheid;
- maar een juridisch kader met toezicht, voorwaarden en sancties, bedoeld om te bestraffen, herhaling te voorkomen en de samenleving te beschermen.